Që nga 13 tetori 2026, Tirana jeton një cikël ditor protestash studentore që përfundojnë me gaz lotsjellës, ujë me presion dhe përplasje. Më 17 tetor Drejtori i Përgjithshëm i Policisë së Shtetit konfirmoi publikisht edhe përdorimin e plumbave të gomës, "në mënyrë të kufizuar". Nga ana tjetër, policia raporton gurë, fishekzjarre dhe shishe molotov drejt efektivëve, një komisariat të djegur dhe mbi njëqind punonjës të lënduar brenda pesë ditëve.
Ky shkrim nuk merret me politikën e protestës. Merret me ligjin: cila është e drejta që ushtrohet në shesh, ku mbaron ajo, kur dhe sa forcë lejohet të përdorë policia, dhe çfarë mund të bëjë qytetari që vlerëson se u trajtua në kundërshtim me ligjin. Faktet i referohen gjendjes më 22 tetor 2026, sipas raportimeve publike dhe deklaratave zyrtare.
E drejta: tubim paqësor dhe pa armë
Neni 47 i Kushtetutës garanton lirinë e tubimeve paqësore dhe pa armë, si dhe pjesëmarrjen në to. Dy fjalë janë kufiri i vetë të drejtës: paqësore dhe pa armë. Kush hedh molotov ose gur ndaj policisë nuk ushtron më një të drejtë kushtetuese; kryen një vepër penale dhe përgjigjet për të individualisht.
Pika e dytë, që shpesh harrohet në debatin publik, është se dhuna e disave nuk e heq mbrojtjen për të tjerët. Gjykata Europiane e të Drejtave të Njeriut e ka thënë në mënyrë të qëndrueshme, nga Ezelin kundër Francës (1991) deri te Kudrevičius kundër Lituanisë (Dhoma e Madhe, 2015): pjesëmarrësi që vetë nuk kryen asnjë akt të dhunshëm nuk mund të sanksionohet, as të trajtohet si i dhunshëm, vetëm sepse të tjerë përreth tij e kanë bërë. Policia ka detyrimin të dallojë.
Në Shqipëri protesta nuk kërkon leje. Ligji nr. 8773/2001 "Për tubimet" parashikon njoftimin e policisë nga organizatori, jo autorizimin e saj. Gjykata Kushtetuese, në vitin 2021, shfuqizoi pikërisht atë pjesë të nenit 262 të Kodit Penal që ndëshkonte tubimin "pa marrë më parë lejen", si të papajtueshme me nenet 17 dhe 47 të Kushtetutës. Mungesa e njoftimit, në vetvete, nuk e bën protestën të paligjshme dhe nuk justifikon shpërndarjen e saj me forcë, për sa kohë ajo mbetet paqësore. I njëjti ligj, në nenin 19, ndalon pjesëmarrjen me fytyrë të mbuluar.
Kufizimi: vetëm me ligj dhe në përpjesëtim
Neni 17 i Kushtetutës lejon kufizimin e të drejtave vetëm me ligj, për interes publik ose për mbrojtjen e të drejtave të të tjerëve, dhe vetëm "në përpjesëtim me gjendjen që e ka diktuar". Kufizimi nuk mund të cenojë thelbin e së drejtës dhe në asnjë rast nuk mund të shkojë përtej asaj që lejon Konventa Europiane e të Drejtave të Njeriut. Kjo do të thotë se standardet e Strasburgut nuk janë referencë akademike për gjyqtarin shqiptar; janë kufiri kushtetues i çdo mase.
Rendi publik është interes legjitim. Mbrojtja e godinave shtetërore, e efektivëve dhe e kalimtarëve është detyrë e policisë. Pyetja ligjore nuk është nëse policia mund të ndërhyjë, por si dhe sa.
Forca: neni 32 i Ligjit nr. 82/2024
Këtu duhet një saktësim që shpesh anashkalohet edhe në debatin publik: Ligji nr. 108/2014 nuk është më në fuqi. Ai u shfuqizua nga Ligji nr. 82/2024 "Për Policinë e Shtetit", miratuar më 26 korrik 2024 dhe në fuqi që nga shtatori 2024, ndërsa Rregullorja e vitit 2015 u zëvendësua nga Rregullorja e re e Policisë së Shtetit, miratuar me VKM nr. 112, datë 24.2.2025. Rregullat thelbësore për forcën janë ruajtur, por janë rishpërndarë ndërmjet ligjit dhe rregullores, dhe kush citon ende nenin 133 citon një tekst të shfuqizuar.
Ligji i ri e përkufizon vetë përdorimin e forcës (neni 3, pika 11): veprim nëpërmjet forcës fizike, armatimit, lëndëve neuroparalizuese dhe mjeteve të tjera, "në mënyrë proporcionale" dhe brenda kufizimeve të nenit 3 të KEDNJ. Lidhja e drejtpërdrejtë me Konventën do të thotë se standardi i Strasburgut është pjesë e vetë përkufizimit ligjor, jo vetëm kufi kushtetues. Neni 32 vendos katër rregulla:
- Forca përdoret vetëm kur është e domosdoshme dhe vetëm nëse të gjitha masat e tjera kanë dështuar ose janë të pamundura.
- Forca përdoret në mënyrë proporcionale dhe të përshkallëzuar, duke zgjedhur nivelin e nevojshëm.
- Para përdorimit të forcës dhe para çdo përshkallëzimi të saj jepet paralajmërim, me përjashtim të rastit kur forca e menjëhershme nevojitet për të parandaluar një rrezik real dhe të çastit.
- Forca përdoret gjithnjë në përputhje me legjislacionin kundër torturës dhe trajtimeve çnjerëzore ose poshtëruese dhe sipas rregullave të rregullores së policisë.
Dy nene të tjera të ligjit e plotësojnë kuadrin: sipas nenit 10, pika 2, punonjësi i policisë është i detyruar të identifikohet para se të fillojë zbatimin e një mase ndaj një shtetasi; sipas nenit 11, çdo masë ndërpritet menjëherë sapo rreziku është shmangur.
Rregullorja e re (neni 25) përmban atë që ligji i vjetër e kishte në tekstin e tij: shkallën e mjeteve, nga bindja me fjalë te shtrëngimi fizik, mjetet goditëse, lëndët neuroparalizuese, goditja elektrike, qentë e policisë dhe armët e zjarrit; detyrimin për t'u dhënë ndihmë, përfshirë atë mjekësore, personave të dëmtuar; paralajmërimin e grupeve sa më shpejt që të jetë e mundur, "në mënyrë që pjesëmarrësve t'u jepet kohë për t'u larguar"; mjete në proporcion me rrezikun; dhe përgjegjësinë individuale të punonjësit, që "jep llogari para ligjit". Urdhrat e mëparshëm të Drejtorit të Përgjithshëm, si ai i vitit 2015 për lëndët lakrimogjene, zbatohen vetëm për aq sa nuk bien ndesh me ligjin e ri (neni 140, pika 4), derisa të zëvendësohen nga urdhri që neni 10, pika 5, e ngarkon Drejtorin e Përgjithshëm të nxjerrë për rendin e përshkallëzimit dhe dokumentimin e masave.
Nga këto tekste dalin katër kritere praktike, të njëjtat që Avokati i Popullit i ka renditur që në rekomandimin e tij për protestat e dhjetorit 2020: domosdoshmëria, shkalla e kërcënimit, masa e forcës dhe kohëzgjatja e saj. Forca që vazhdon pasi personi është neutralizuar nuk përmbush asnjërin prej tyre. Goditja e një personi të prangosur ose të mbajtur nga dy efektivë nuk është forcë, është ndëshkim, dhe ndëshkimi nuk është kompetencë e policisë.
Gazi, uji dhe plumbat e gomës sipas Strasburgut
Mjetet e përdorura këto ditë nuk janë të ndaluara në vetvete. Problemi ligjor qëndron te mënyra e përdorimit.
Për gazin lotsjellës, GJEDNJ në Abdullah Yaşa kundër Turqisë (2013) konstatoi shkelje të nenit 3 të Konventës kur një fishek gazi u qëllua drejtpërdrejt mbi protestuesit: hedhja e fishekut me trajektore të drejtë, jo harkore, mund të shkaktojë plagë të rënda ose vdekje dhe nuk mund të konsiderohet veprim i përshtatshëm policor, edhe kur protesta nuk është paqësore. Gjykata kërkoi rregulla të qarta dhe kontroll pasues të proporcionalitetit. Në İzci kundër Turqisë (2013), përdorimi i gazit pa paralajmërim dhe goditjet me shkop ndaj një gruaje që largohej sollën shkelje të neneve 3 dhe 11.
Për raste që i afrohen situatës sonë, Avokati i Popullit ka cituar Gazioğlu kundër Turqisë (2011) dhe Süleyman Çelebi kundër Turqisë (2016): shkelje e nenit 3 kur lëndimet e ankuesit nuk justifikoheshin nga rrethanat dhe forca ishte tejkaluar vetëm sepse "duhej shpërndarë protesta", dhe shkelje shtesë kur shteti nuk bëri përpjekje serioze për të përcaktuar rrethanat, shkakun e lëndimeve dhe punonjësit e përfshirë.
Për plumbat e gomës nuk ekziston një dispozitë e posaçme në ligjin shqiptar; ata hyjnë te "mjetet goditëse" të nenit 25 të Rregullores. Pikërisht për këtë arsye Avokati i Popullit ka njoftuar se po shqyrton bazën ligjore të përdorimit të tyre. Në praktikën ndërkombëtare, qitja në pjesën e sipërme të trupit, qitja nga distanca e afërt dhe qitja pa shënjestër të individualizuar konsiderohen përdorim i paligjshëm. Konfirmimi zyrtar i përdorimit, i dhënë më 17 tetor, ka të paktën një meritë: e bën të detyrueshëm dokumentimin e çdo rasti, nga kush, kur dhe kundër kujt.
Të ndaluarit dhe të miturit
Pas protestës vjen pjesa që shihet më pak: ndalimi. Neni 28 i Kushtetutës i njeh të ndaluarit të drejtën të njoftohet menjëherë për shkaqet, të komunikojë me avokat dhe të dalë para gjyqtarit brenda 48 orëve. Neni 25 ndalon çdo trajtim çnjerëzor ose poshtërues, pa përjashtim.
Gjetjet paraprake të Avokatit të Popullit për këto ditë meritojnë vëmendje, sepse janë konstatime në terren dhe jo deklarata politike: 118 persona në Bllokun e Sigurisë, mes tyre 6 të mitur; dhoma të projektuara për një person me tre deri në katër të ndaluar; të mitur të pandarë nga të rriturit; ankesa për dhunë "edhe pas neutralizimit"; dhe në dy komisariate punonjës pa numër identifikimi të dukshëm. Komiteti Shqiptar i Helsinkit, më 18 tetor, raportoi të mitur të pyetur pa psikolog dhe pa prind. Sipas shifrave zyrtare të policisë të cituara nga BIRN më 21 tetor, nga 859 persona të arrestuar ose të proceduar, 204 janë të mitur.
Për të miturit ligji është i veçantë. Kodi i Drejtësisë Penale për të Mitur (Ligji nr. 37/2017) kërkon njoftimin e menjëhershëm të prindit, praninë e psikologut dhe të mbrojtësit gjatë çdo veprimi procedural, mbajtjen e ndarë nga të rriturit dhe ndalimin si masë të fundit. Mosha nuk e përjashton përgjegjësinë për një molotov, por e ndryshon tërësisht procedurën. Një deklaratë e të miturit e marrë pa prind dhe pa psikolog është, në vlerësimin tonë, e papërdorshme si provë.
Pika e numrit të identifikimit nuk është formalitet. Ligji i ri e bën detyrim të shprehur: sipas nenit 10, pika 2, punonjësi identifikohet para se të zbatojë një masë, dhe rregullorja e re (neni 8) parashikon numrin individual të identifikimit në medaljonin zyrtar. Pa të, asnjë ankesë për forcë të tepruar nuk mund të individualizohet, dhe hetimi që kërkon Strasburgu bëhet i pamundur që në fillim.
Çfarë mund të bëjë qytetari
Kush vlerëson se ndaj tij u përdor forcë e paligjshme, ose se gjatë ndalimit iu shkelën të drejtat, ka katër rrugë, që nuk përjashtojnë njëra-tjetrën:
- Dokumentimi menjëherë. Vizitë mjekësore me raport të shkruar brenda 24 orëve, fotografi të lëndimeve me datë, emrat e dëshmitarëve, ruajtja e çdo videoje. Pa këto, çdo procedurë e mëvonshme fillon me zero prova.
- Ankesë te Agjencia e Mbikëqyrjes Policore (AMP), organi që heton shkeljet e punonjësve të policisë, dhe kallëzim penal në Prokurori për veprën përkatëse. Ankesa duhet të kërkojë shprehimisht identifikimin e punonjësit dhe ruajtjen e pamjeve të kamerave në komisariat, siç ka kërkuar edhe Avokati i Popullit. Vetë ligji i ri (neni 24) e detyron policinë të regjistrojë, të verifikojë dhe t'i kthejë përgjigje çdo ankese.
- Ankesë te Avokati i Popullit, i cili ka hapur hetim administrativ që më 13 tetor, mbi nenet 2, 3 dhe 11 të Konventës, dhe pranon ankesa individuale.
- Padi civile për dëmin jashtëkontraktor ndaj shtetit, pas ose paralelisht me procedurën penale, dhe, pasi të jenë ezauruar mjetet e brendshme, kërkesë në GJEDNJ brenda afatit të Konventës.
Për të miturit, prindi ka të drejtë të kërkojë menjëherë dosjen e veprimeve procedurale dhe të kundërshtojë çdo akt të kryer pa praninë e tij.
Përgjegjësia është në të dy drejtimet
Kush hedh molotov nuk mbrohet nga asnjë nen i Konventës dhe duhet të përgjigjet para gjykatës, me garancitë e procesit të rregullt. Policia që e ndalon atë person vepron ligjërisht. Policia që e godet pasi e ka ndaluar, që qëllon gaz në trajektore të drejtë mbi turmën, që mban të mitur në dhoma me të rritur ose që shërben pa numër identifikimi, nuk vepron ligjërisht, pavarësisht se sa e dhunshme ka qenë protesta një orë më parë.
Pezullimi i shtatë punonjësve të policisë, i njoftuar më 17 tetor pas publikimit të pamjeve, tregon se mekanizmi i llogaridhënies ekziston. Nëse funksionon, do të kuptohet nga hetimet që pasojnë, jo nga pezullimet. Sikundër ka thënë Komisioneri për të Drejtat e Njeriut i Këshillit të Europës që në dhjetor 2020, policimi i protestave duhet të bazohet në komunikim, në dallimin mes të dhunshmëve dhe paqësorëve, dhe në hetime të pavarura për çdo pretendim të forcës së tepruar. Ai standard nuk ka ndryshuar.
Zyra ofron asistencë për personat e ndaluar ose të lënduar gjatë protestave dhe për familjet e të miturve të proceduar, nga dokumentimi i parë deri te përfaqësimi para prokurorisë, gjykatës dhe Avokatit të Popullit. Na kontaktoni sa më shpejt pas ngjarjes: provat që mungojnë në ditën e parë nuk rikuperohen më.
